Đi đường dài khi xe ghép không tới được

Xe ghép chạy xa nhất được tới đâu?

Tới ba bậc tỉnh lân cận, không hơn. Đo bằng số lần cắt qua ranh giới tỉnh chứ không đo bằng ki-lô-mét: hai tỉnh giáp nhau là một bậc, cách nhau một tỉnh là hai bậc, cách nhau hai tỉnh là ba bậc. Toàn bộ 1.050 tuyến ghép trên site này, phủ 63 tỉnh thành, đều nằm trong giới hạn đó.

Quy đổi ra cự ly thì phần lớn tuyến ghép rơi vào khoảng 60 đến 450 km. Vài tuyến ba bậc chạy dọc theo một trục dài có thể chạm 600 km, nhưng đó là ngoại lệ chứ không phải mặt bằng.

Vì sao đo bằng bậc mà không đo bằng km. Vì 250 km dọc quốc lộ qua ba tỉnh đồng bằng và 250 km vòng đèo qua hai tỉnh miền núi là hai bài toán khác hẳn nhau. Số bậc lân cận bám theo dòng người đi lại thật: người ta đi làm, đi chợ, đi viện, đi thăm họ hàng ở tỉnh bên cạnh và tỉnh bên cạnh nữa, chứ hiếm khi ngồi ô tô con sang tỉnh thứ năm.

Vài ví dụ cho dễ hình dung. Hà Nội đi Ninh Bình là hai bậc, vì hai tỉnh không giáp nhau mà cách qua Hà Nam. Hà Nội đi Nghệ An là ba bậc theo hướng Hoà Bình rồi Thanh Hoá, vẫn còn trong phạm vi ghép. Hà Nội đi Quảng Bình là năm bậc, và đó đúng là chỗ chúng tôi dừng lại.

Con số kiểm chứng: trong 40 tuyến có lượng tìm kiếm đo được, 39 tuyến nằm trong ba bậc. Tuyến duy nhất bị cắt là Quảng Bình – Hà Nội với 10 lượt tìm một tháng, trên tổng 55.320 lượt của cả bảng từ khoá. Tức quy tắc này không cắt mất nhu cầu nào đáng kể, nó chỉ mô tả đúng cái thị trường vốn đã như vậy.

Nếu bạn rơi trúng phần bị cắt, trang này không có ghế ghép nào để bán cho bạn. Chúng tôi nói ngay từ dòng đầu, thay vì để bạn gọi điện, đặt chỗ, rồi nghe câu "hôm nay chưa gom đủ khách" ba lần liên tiếp và cuối cùng vẫn phải tự tìm cách khác.

Vì sao vượt ba bậc thì không còn là xe ghép nữa

Vì không đủ người cùng chiều để ghép. Một chuyến ghép chỉ thành hình khi bốn tới sáu người xa lạ cùng muốn đi một hướng, trong cùng một khung giờ vài tiếng, vào cùng một ngày. Điều kiện đó dễ thoả ở chặng 100 km và gần như không bao giờ thoả ở chặng 900 km.

Nhu cầu đi lại giữa hai tỉnh tụt rất nhanh theo khoảng cách. Ở cự ly 80 tới 150 km, riêng khung 5 đến 8 giờ sáng đã có hàng chục người cùng hướng, nên một chiếc xe gom đủ khách trong vòng một buổi. Ở cự ly trên 800 km, cả tuần mới có dăm người, và dăm người đó không đi cùng ngày, cũng chẳng xuất phát cùng một tỉnh.

Nhìn từ phía tài xế thì rõ hơn nữa. Chặng 900 km ngốn khoảng 16 giờ 15 phút chạy một chiều, cộng thêm thời gian nghỉ và gần như bắt buộc có một đêm ngủ giữa đường. Chiều quay đầu mà không có khách thì cả chuyến lỗ. Không ai nhận một cuốc như thế để chở hai người trả tiền theo ghế.

Giả sử vẫn cố bán ghế ghép cho chặng đó. Xe chỉ gom được hai khách thay vì sáu, nên mỗi ghế phải gánh một nửa chi phí cả chuyến, tức là ngang tiền thuê nửa chiếc xe. Con số ấy vượt vé máy bay cùng chặng. Không ai mua một thứ vừa đắt hơn vừa chậm hơn mười lần, nên món hàng đó không tồn tại trên thị trường chứ không phải chúng tôi không muốn bán.

Thứ tồn tại thật trên chặng dài chỉ có ba: bao nguyên xe chạy thẳng, nối chuyến qua một đầu mối trung gian, và dùng xe ghép cho chặng đầu cùng chặng cuối của một hành trình mà phần giữa đi bằng tàu hoặc máy bay. Phần còn lại của trang này nói về ba thứ đó, kèm giá và thời gian thật.

Bốn cách đi một chặng vượt ba bậc

Ra khỏi phạm vi ghép, bạn còn đúng bốn lựa chọn. Xếp theo thứ tự khách hay chọn:

• Bao nguyên xe chạy thẳng — bạn trả tiền cả chiếc, đi từ cửa nhà tới cửa nhà, không dừng đón ai. Đắt nhất tính trên đầu người nếu đi ít, rẻ nhất nếu đi từ bốn người trở lên. Xe 7 chỗ chặng 600 km từ 2.800.000đ cho cả xe.
• Nối chuyến qua một đầu mối trung gian — đi ghép chặng một tới một thành phố lớn nằm giữa đường, đổi xe, đi ghép tiếp chặng hai. Rẻ hơn bao xe nhiều lần, đổi lại bạn mất 30 đến 90 phút chờ ở điểm nối và phải tự chuyển đồ sang xe kia.
• Tàu hoả hoặc máy bay cho phần dài, xe ghép cho chặng đầu và chặng cuối — hợp lý nhất khi cả hai đầu hành trình đều nằm xa ga và xa sân bay. Bạn đi ghép ra ga, ngồi tàu, rồi lại đi ghép từ ga về tận nhà.
• Xe khách giường nằm chạy tuyến cố định — rẻ nhất trên chặng trên 500 km, nhưng bạn phải ra bến ở cả hai đầu, đi theo giờ của nhà xe, và không có chuyện đón trả tận cửa.

Ba con số quyết định bạn chọn cái nào: số người đi, mức chênh bạn chịu trả để khỏi phải đổi xe giữa đường, và việc bạn có mốc giờ cứng ở đầu bên kia hay không. Đi một mình, không vội, đồ gọn thì tàu hoặc nối chuyến. Đi bốn người có trẻ nhỏ và đồ lỉnh kỉnh thì bao xe gần như luôn thắng, kể cả khi nhìn giá lần đầu thấy giật mình.

Khi nào nên bao nguyên xe

Khi bạn đi từ bốn người trở lên, hoặc khi có một ràng buộc mà xe ghép không đáp ứng được: mốc giờ cứng, người bệnh, hàng cồng kềnh, hoặc chặng vượt ba bậc nên vốn dĩ chẳng có ghế ghép nào để mua.

Phép so sánh về tiền rất gọn. Bốn ghế ghép cùng cự ly cộng lại đã vượt giá bao nguyên xe 7 chỗ. Chặng 300 km chẳng hạn: bốn ghế ghép là 2.200.000đ, còn bao cả chiếc 7 chỗ chỉ 1.700.000đ. Ba ghế ghép đã là 1.650.000đ, tức xấp xỉ giá bao cả xe rồi, nên từ người thứ tư trở đi bao xe vừa rẻ hơn vừa thoải mái hơn.

Ràng buộc không quy ra tiền được thì còn quan trọng hơn. Có chuyến bay phải kịp, có giờ hẹn mổ, có đám cưới lúc 11 giờ. Có người vừa ra viện cần ngả ghế nằm. Có ông bà phải dừng đi vệ sinh vài lần. Có trẻ nhỏ hay quấy, có chó mèo, có mấy thùng đồ dễ vỡ. Mỗi thứ trong danh sách đó đều đủ để bao xe trở thành lựa chọn đúng dù đi có hai người.

Phần bất lợi của bao xe cũng nên nói cho hết. Đi một hai người thì đắt gấp mấy lần đi ghép. Trên chặng dài bạn còn phải gánh cả chiều về rỗng của xe. Giữ xe lại qua đêm thì trả tiền ăn nghỉ cho tài xế. Và nếu chỉ có một tài xế, lịch của bạn bị chặn bởi giới hạn 10 tiếng lái mỗi ngày, nên chặng 1.200 km buộc phải nghỉ một đêm hoặc đổi sang xe bố trí hai tài.

Cách rẻ nhất để bao xe là đi trùng chiều rỗng của người khác. Xe nào vừa trả khách ở đầu kia và đang phải quay đầu về đúng hướng bạn đi thì giá thường thấp hơn 30 đến 40%. Nói thẳng phần khó: loại chuyến đó không nhiều, xuất hiện thất thường, và gần như không đặt trước xa được. Bạn chỉ tận dụng được nếu ngày đi của bạn co giãn một hai hôm.

Giá bao nguyên xe tính thế nào

Đơn giá mỗi ki-lô-mét giảm khi đi xa, và đây là thứ đáng kiểm tra nhất khi bạn so báo giá giữa các nhà xe. Bao xe 7 chỗ chặng 250 km rơi vào khoảng 6.200đ/km; cùng loại xe đó chặng 800 km còn 4.300đ/km; chặng 1.700 km còn 3.400đ/km. Lý do là các khoản cố định — công một ngày của tài xế, phí ra vào, hao mòn lúc khởi động — được chia cho quãng đường dài hơn. Nhà xe nào báo giá chặng dài bằng cách lấy đơn giá chặng ngắn nhân lên là đang tính thừa. Ngược lại, nhà xe báo rẻ bất thường thường là quên phần chiều về rỗng, và phần quên đó sẽ quay lại thành câu chuyện giữa đường.

Bao xe 7 chỗ theo cự ly: thời gian và giá khởi điểm

Đọc bảng này như mức khởi điểm của chiều đi, chưa gồm chiều về rỗng, chưa gồm tài xế thứ hai và chưa gồm cầu đường. Thời gian là thời gian thật đã cộng dừng nghỉ, tính theo tốc độ trung bình 55 km mỗi giờ trên hỗn hợp cao tốc và quốc lộ — không phải con số chạy thuần trên bản đồ. Số giờ cầm lái thấp hơn cột thời gian khoảng 20%, vì phần dừng nghỉ không tính vào giờ lái, và thứ bị luật ràng buộc là giờ cầm lái chứ không phải tổng thời gian ngồi trên xe: không quá 4 giờ liên tục, không quá 10 giờ một ngày. Vì vậy chặng 600 km vẫn vừa sức một người, còn từ mốc 800 km trở lên thì riêng phần cầm lái đã vượt ngưỡng đó, nên mọi báo giá không nhắc tới tài xế thứ hai hoặc đêm nghỉ đều là báo giá thiếu.

Nối chuyến qua đầu mối trung gian hoạt động ra sao

Bạn đi ghép chặng một tới một thành phố nằm giữa đường, xuống xe, chờ 30 đến 90 phút, rồi lên một xe ghép khác đi tiếp chặng hai. Hai chuyến là hai xe riêng, hai tài xế riêng, và tổng đài là chỗ khớp giờ giữa chúng.

Lấy đúng cái chặng bị cắt ở trên làm ví dụ. Hà Nội đi Quảng Bình khoảng 495 km, năm bậc, không có tuyến ghép thẳng. Tách làm hai: Hà Nội – Thanh Hoá khoảng 155 km, rồi Thanh Hoá – Quảng Bình khoảng 340 km. Tính theo giá ghép của từng chặng là 350.000đ cộng 600.000đ, tổng 950.000đ một người. Bao thẳng chiếc 7 chỗ cho cả 495 km là 2.500.000đ. Chênh lệch đó chính là thứ bạn đang cân nhắc.

Chỗ đắt của nối chuyến không nằm ở tiền mà ở thời gian và rủi ro dây chuyền. Chặng một lệch nửa tiếng thì chặng hai có thể lỡ mất chuyến đã xếp, tổng đài phải tìm xe khác, và khoảng chờ ba mươi phút nở thành hai tiếng. Chuyện đó không phải hiếm, nó là rủi ro cố hữu của việc ghép hai lịch độc lập.

Vì thế chúng tôi chỉ xếp nối chuyến khi thoả ba điều: bạn đi một hoặc hai người, hành lý xách tay được, và bạn không có mốc giờ cứng ở đầu đến. Thiếu một trong ba thì bao xe thẳng vẫn là lựa chọn ít mệt hơn, dù đắt hơn.

Bốn nhóm chúng tôi khuyên đừng nối chuyến: người già đi một mình, trẻ nhỏ, người vừa ra viện, và người mang từ ba kiện hàng trở lên. Việc tỉnh dậy giữa đêm ở một ngã ba lạ để đổi xe là thứ mô tả trên giấy thì đơn giản, làm thật thì không.

Nếu đã chọn nối chuyến, gọi một lần cho tổng đài và báo cả hành trình, đừng tự đặt hai chuyến rời ở hai nơi. Đặt một lần thì hai tài xế có số của nhau, điểm giao được chọn ở chỗ có mái che và nhà vệ sinh, chặng một trễ thì chặng hai được báo trước để giãn giờ. Tự ghép hai chuyến rời, bạn tự gánh trọn phần rủi ro nằm ở giữa.

Những đầu mối nối chuyến thường dùng

Điểm nối phải là nơi có mật độ xe ghép đủ dày để lúc nào cũng có chuyến kế tiếp trong vòng 60 phút. Trong 63 tỉnh thành site này phủ, 6 cụm dưới đây thoả điều kiện đó:

• Hà Nội — đầu mối của toàn miền Bắc. Từ đây toả đi Tây Bắc, Việt Bắc, các tỉnh đồng bằng sông Hồng và xuôi xuống tới Nghệ An. Khách từ các tỉnh miền núi phía bắc đi tiếp vào trong gần như luôn phải qua đây.
• Thanh Hoá và Vinh — hai điểm cắt của trục bắc trung bộ. Khách từ đồng bằng sông Hồng đi Hà Tĩnh, Quảng Bình, Quảng Trị thường đổi xe ở một trong hai chỗ này.
• Huế và Đà Nẵng — nút giữa của cả nước. Đây là chỗ hành trình bắc nam thường được chia đôi, và cũng là nơi có nhiều chuyến nhất trong ngày để chọn giờ.
• Quy Nhơn và Nha Trang — cửa vào nam trung bộ, đồng thời là chỗ rẽ lên Tây Nguyên qua Gia Lai và Đắk Lắk.
• Buôn Ma Thuột — đầu mối của Tây Nguyên. Khách đi giữa các tỉnh cao nguyên với nhau hoặc xuống duyên hải thường nối ở đây.
• TP.HCM và Cần Thơ — đầu mối lớn nhất phía nam và trung tâm của 13 tỉnh đồng bằng sông Cửu Long. Mật độ xe ghép quanh hai chỗ này dày nhất cả nước, nên thời gian chờ đổi xe cũng ngắn nhất.

Đổi xe ở một thị trấn nhỏ nằm đúng giữa đường thì trên giấy có vẻ hợp lý và rẻ hơn, nhưng thực tế là bạn có thể ngồi chờ nửa buổi vì chuyến kế tiếp một ngày chỉ có một hai chuyến. Ở sáu cụm trên, khoảng chờ đổi xe thường nằm trong 30 đến 90 phút. Chúng tôi không xếp kiểu khác, kể cả khi khách đề nghị: thà đi vòng thêm 20 km để nối ở một đầu mối lớn còn hơn tiết kiệm vài chục nghìn rồi mắc kẹt nửa ngày.

Chạy đêm trên chặng dài: được gì, mất gì

Chặng trên 700 km gần như luôn có một phần chạy đêm, và phần lớn khách chọn xuất phát trong khoảng 19 đến 22 giờ. Lý do đơn giản: đường vắng nên tốc độ trung bình nhích lên, và bạn ngủ được phần lớn thời gian ngồi xe.

Con số cụ thể: chặng 800 km chạy ban ngày mất khoảng 14 giờ 30 phút vì tắc ở cửa ngõ các thành phố, chạy đêm rút được chừng một tới hai tiếng. Xuất phát 20 giờ thì tới nơi vào khoảng giữa buổi sáng hôm sau, vừa kịp cho một ngày làm việc thay vì mất trọn ngày ngồi xe.

Đổi lại, đêm là khung rủi ro cao nhất. Tầm nhìn ngắn, xe tải chạy dày trên quốc lộ, đèn ngược chiều gây loá, và tài xế phải chống lại đúng nhịp sinh học của chính mình. Khoảng 1 đến 4 giờ sáng là lúc người cầm lái buồn ngủ nhất trong cả ngày, bất kể ngủ bù thế nào trước đó.

Nên chúng tôi ràng buộc rõ: chặng trên 500 km chạy đêm thì bố trí hai tài xế thay nhau, hoặc chia hành trình thành hai chặng có một đêm nghỉ ở giữa. Xe một tài xế chạy liền 15 tiếng xuyên đêm là thứ chúng tôi từ chối nhận, kể cả khi khách sẵn sàng trả thêm để đi thẳng.

Phần bạn làm được cũng có. Đừng nhận ghế trước nếu bạn định ngủ say, vì trên chặng đêm tài xế cần một người tỉnh ngồi cạnh. Đi một mình thì ngồi hàng giữa và nói trước với tài xế giờ bạn định ngủ, để anh ấy tự tính lại điểm dừng cho khớp.

Một chi tiết nhỏ hay bị bỏ qua: điều hoà ban đêm lạnh hơn ban ngày dù để cùng mức, vì nhiệt độ ngoài trời xuống. Một chiếc áo khoác mỏng và một cái khăn đổi được cảm giác của cả chặng, và nó rẻ hơn nhiều so với việc tới nơi rồi ốm mất hai hôm.

Hai tài xế thay nhau: khi nào bắt buộc

Bắt buộc khi hành trình vượt quá sức lái hợp pháp của một người trong một ngày. Quy định hiện hành cho phép mỗi tài xế lái không quá 4 giờ liên tục và không quá 10 giờ trong một ngày. Chặng 800 km chạy khoảng 14 giờ 30 phút là đã vượt mốc đó rồi.

Chia theo cự ly cho dễ nhớ. Dưới 500 km thì một tài xế là đủ, chỉ cần dừng nghỉ theo mốc 4 tiếng. Từ 500 tới 800 km, một tài xế vẫn chạy được nhưng phải cộng thêm một quãng nghỉ dài hoặc dời giờ khởi hành sớm lên. Trên 800 km thì hai tài xế, hoặc chấp nhận một đêm nghỉ giữa đường.

Đây không phải chuyện tự giác. Xe kinh doanh vận tải phải lắp thiết bị giám sát hành trình, số giờ cầm lái của từng người được ghi lại và hậu kiểm. Chạy quá giờ thì bị phạt và có thể bị thu hồi phù hiệu, nên một nhà xe nghiêm túc sẽ từ chối yêu cầu chạy thẳng bất chấp — và bạn nên coi lời từ chối đó là dấu hiệu tốt chứ không phải là sự phiền phức.

Tài xế thứ hai làm giá đội lên, thường thêm 15 đến 25% so với mức bao xe một tài. Hỏi rõ khoản này ngay lúc báo giá. Kiểu làm ăn khó chịu nhất trên thị trường là báo giá một tài rồi thu tiền hai tài lúc kết thúc chuyến, với lý do "đường xa phải thêm người".

Cái bạn mua bằng khoản chênh đó là thời gian và độ tỉnh táo. Hai tài xế thay nhau mỗi 3 đến 4 tiếng chạy được 1.200 km trong khoảng 21 giờ 45 phút mà không ai phải lái quá sức. Một tài xế làm cùng quãng đường ấy phải mất hai ngày, cộng tiền phòng và tiền ăn của một đêm.

Điểm bất lợi ít người nói trước: tài xế nghỉ thì nằm ngay trên xe, thường là hàng ghế cuối. Trên chiếc 7 chỗ, điều đó lấy mất của bạn nguyên một hàng ghế. Nhóm sáu người đi chặng dài có hai tài xế thì trên thực tế phải tính xe 16 chỗ, từ 4.850.000đ cho chặng 800 km — chứ không phải cứ đủ số ghế trên giấy là đủ chỗ ngồi thật.

Dừng nghỉ dọc đường thế nào

Trên chặng dài, dừng nghỉ không phải chuyện tuỳ hứng mà là một phần của lịch trình, và nó nằm trong thời gian chúng tôi báo cho bạn. Cách xếp cụ thể:

• Mốc bốn tiếng: cứ khoảng 3 đến 4 tiếng chạy thì dừng một lần từ 15 đến 20 phút. Trên chặng 800 km, tức là ba tới bốn lần dừng, cộng lại khoảng một tiếng.
• Bữa ăn: một bữa chính cho mỗi 8 tiếng đường, dừng 30 đến 40 phút ở trạm có quán ăn tử tế. Tiền ăn của bạn thì bạn trả, tiền ăn của tài xế đã nằm trong giá chuyến — không có chuyện khách phải bao cơm tài xế.
• Chọn điểm dừng theo hai tiêu chí: có nhà vệ sinh sạch và có chỗ đỗ an toàn, không chọn theo chỗ nào chi hoa hồng cao. Nếu bạn muốn dừng ở một chỗ cụ thể trên đường, nói lúc đặt để tài xế tính vào lộ trình.
• Dừng đột xuất vì say xe, vì trẻ nhỏ, vì người lớn tuổi cần đi vệ sinh: báo tài xế là dừng, không tính thêm tiền. Trên xe bao trọn bạn toàn quyền dừng; trên xe ghép thì mỗi lần dừng thêm là cả xe cùng chờ, nên hãy cân nhắc lúc chọn loại xe.
• Ngủ đêm giữa hành trình: chặng trên 1.000 km chạy một tài xế thì bắt buộc có một đêm nghỉ. Tiền phòng của tài xế từ 300.000đ, tính vào giá chuyến và báo trước, chứ không phải khoản phát sinh nói giữa đường.
• Đổi tài xế trên xe hai tài: thực hiện tại điểm dừng, mất chừng 10 phút, và người vừa lái xong không cầm lái lại trong ít nhất 3 tiếng sau đó.

Thời gian chúng tôi báo cho chặng dài đã cộng sẵn toàn bộ các lần dừng này, nên nó luôn dài hơn con số bản đồ đưa ra. Nhà xe nào nói 1.700 km chạy trong 24 tiếng thì hoặc họ đang tính thời gian chạy thuần không nghỉ, hoặc họ định chạy quá tốc độ cho phép. Cả hai khả năng đều là lý do để bạn hỏi lại cho rõ trước khi đặt cọc.

Chặng 1.700 km: ô tô, tàu hoả hay máy bay

Đọc bảng theo nhu cầu chứ đừng đọc theo giá. Đi một mình, đồ gọn, có việc gấp thì máy bay thắng tuyệt đối trên chặng này: bạn mất nửa ngày thay vì trọn hai ngày. Đi hai người, mang nhiều đồ, không vội, thích nhìn đường thì tàu hoả là lựa chọn dễ chịu nhất. Ô tô chỉ thắng khi bạn đi nhóm, có người trong nhà không đi được máy bay, chở theo đồ cồng kềnh, hoặc cả hai đầu hành trình đều nằm xa ga và xa sân bay — lúc đó thời gian di chuyển hai đầu mới là thứ quyết định, chứ không phải thời gian bay.

Chặng nào nên đi ô tô, chặng nào không

Ranh giới thực tế nằm quanh mốc 700 km. Dưới mốc đó, ô tô gần như luôn hợp lý: đi thẳng từ cửa tới cửa trong một ngày, không phải ra ga hay sân bay, không phải cân hành lý, không phải chờ đợi ở đâu cả.

Từ 700 tới 1.000 km, ô tô vẫn cạnh tranh được nếu bạn đi từ ba người trở lên, hoặc nếu điểm đi và điểm đến đều nằm xa các đầu mối giao thông lớn. Đi một mình trên khoảng này thì tàu hoả thường hơn cả về tiền lẫn về sức, vì bạn duỗi chân được và ngủ được thật chứ không phải ngủ gật.

Trên 1.000 km, ô tô chỉ còn hợp lý trong bốn trường hợp: chở đồ cồng kềnh không gửi được, có người không đi được máy bay vì sức khoẻ, đoàn đông cần đi cùng nhau và dừng nhiều nơi dọc đường, hoặc chuyển nhà. Ngoài bốn trường hợp đó, ngồi 31 giờ trên xe là một quyết định khó bênh vực.

Chúng tôi viết đoạn này dù nó làm mất một phần khách. Nhận một cuốc 1.500 km chở đúng một người, để người ta ngồi hơn ba mươi tiếng trên xe trong khi có chuyến bay hai tiếng rẻ hơn, là cách nhanh nhất để không bao giờ gặp lại khách đó lần thứ hai.

Có một cách ghép ít người nghĩ tới nhưng thường ra kết quả tốt nhất: bay chặng dài, rồi bao xe ở đầu đến để chạy tiếp vài trăm ki-lô-mét về đúng nhà. Bay tới sân bay lớn gần nhất rồi bao chiếc 7 chỗ chạy tiếp 200 km — khoảng 1.250.000đ — thì tổng thời gian vẫn dưới một ngày, đồ đạc vẫn đi theo người, và bạn không phải bắt thêm chuyến xe nào ở giữa.

Đi nhóm đông trên chặng dài

Nhóm đông là trường hợp ô tô thắng rõ nhất, vì giá bao xe chia đầu người giảm thẳng theo số người, còn vé tàu và vé máy bay thì mỗi người một vé, đông bao nhiêu cũng không rẻ đi.

Con số trên chặng 600 km. Chiếc 7 chỗ giá 2.800.000đ: chia bốn người là 700.000đ mỗi người, chia sáu người còn 470.000đ. Chiếc 16 chỗ giá 3.950.000đ: chia mười hai người còn 330.000đ, tức ngang vé xe khách giường nằm cùng chặng mà lại được đón trả tận cửa và đi thẳng.

Ngưỡng đổi xe rất rõ: từ bảy khách trở lên thì một chiếc 16 chỗ rẻ hơn hai chiếc 7 chỗ. Cùng chặng 600 km, hai chiếc 7 chỗ là 5.600.000đ còn một chiếc 16 chỗ chỉ 3.950.000đ. Dưới bảy người mà vẫn muốn tách hai xe thì chỉ hợp lý khi nhóm xuất phát từ hai điểm đón cách xa nhau.

Phần bất lợi của xe 16 chỗ cần biết trước. Nó không vào được ngõ nhỏ, quay đầu khó, và trên các cung đèo dốc thì đi chậm hơn xe 7 chỗ đáng kể. Nếu điểm đón nằm sâu trong khu dân cư, thực tế là cả nhóm phải kéo đồ ra đầu đường. Nghe thì nhỏ, nhưng lúc 4 giờ sáng trời mưa thì nó không nhỏ.

Đoàn từ hai mươi người trở lên thì tính bằng hai xe 16 chỗ hoặc một xe 29 chỗ. Ở quy mô đó giá không còn tra theo bảng nữa mà báo theo từng hành trình, vì phụ thuộc số điểm dừng, số đêm lưu và chỗ đỗ xe ở đầu đến — ba thứ đó chênh nhau rất xa giữa các đoàn.

Một việc nên chốt trước khi lên xe: ai đứng tên chuyến và ai trả tiền. Đoàn đông mà mỗi người rút ví trả một phần lúc xuống xe là tình huống mất thời gian nhất, thường xảy ra đúng lúc mọi người đã mệt. Chuyển khoản một lần trước chuyến rồi tự chia trong nhóm gọn hơn hẳn, lại có sao kê để đối chiếu.

Chở hàng kèm trên chặng dài

Trên chặng dài, phần lớn xe bao trọn còn chỗ trống nên chở kèm hàng là chuyện bình thường, miễn bạn nói trước khối lượng và kích thước. Cái làm hỏng chuyến không phải là hàng, mà là hàng xuất hiện lúc tài xế đã đỗ trước cửa.

Bao xe thì khoang hành lý là của bạn. Chiếc 7 chỗ hạ hàng ghế cuối chứa được khối lượng tương đương bốn tới năm vali lớn; chiếc 16 chỗ thì gấp đôi. Đây là lý do khá nhiều người chọn bao xe khi chuyển nhà hoặc chuyển phòng trọ liên tỉnh: một chuyến 2.150.000đ cho chặng 400 km chở được cả người lẫn đồ, rẻ hơn thuê xe tải rồi lại phải mua vé cho người đi riêng.

Điều phải nói trước là quá tải. Chở quá tải bị phạt và ảnh hưởng tới hiệu lực bảo hiểm. Xe con chở đồ nặng như máy móc, vật liệu xây dựng, hay vài chục thùng hàng thì không phải việc của xe chở khách. Trường hợp đó chúng tôi giới thiệu sang xe tải chứ không nhận rồi tính sau, vì tính sau nghĩa là tài xế chịu.

Danh mục từ chối cố định: hàng cấm, hàng không có giấy tờ nguồn gốc, chất dễ cháy nổ, và động vật sống không có lồng. Trên chặng dài đi qua nhiều tỉnh, xác suất bị kiểm tra cao hơn hẳn chặng ngắn, và người đứng ra chịu trách nhiệm là tài xế chứ không phải bạn.

Gửi hàng không kèm người trên chặng vượt ba bậc thì chúng tôi không nhận chạy thẳng mà nối qua đầu mối, đúng như cách nối chuyến khách: kiện hàng đi ghép chặng một, đổi xe ở đầu mối, đi tiếp chặng hai. Thời gian thường một tới hai ngày — vẫn nhanh hơn gửi chành, nhưng không còn là trong ngày như chặng ghép thường.

Đồ dễ vỡ và đồ giá trị cao thì khai giá lúc đặt. Không khai thì mức bồi thường tối đa chỉ ở mức tượng trưng, và đó là thứ bạn nên biết trước khi xếp một cái tivi hay một bộ máy tính lên xe. Khai giá mất thêm chút tiền và mất hai phút, nhưng nó đổi được cả câu chuyện nếu có sự cố.

Chuẩn bị cho chuyến từ 12 tiếng trở lên

Chặng dài không khác chặng ngắn ở loại xe, nó khác ở chỗ cơ thể bạn phải ngồi lâu hơn mức quen. Bảy thứ dưới đây rẻ tiền nhưng đổi được cảm giác của cả chuyến:

• Ăn nhẹ trước khi lên xe, đừng ăn no. Chặng dài luôn có vài đoạn đường xấu, và bụng no cộng đường xóc là công thức chắc chắn của say xe.
• Thuốc say xe uống trước 30 phút. Uống khi đã lên xe và đã thấy khó chịu thì gần như không kịp tác dụng.
• Một túi nhỏ để trong khoang khách: nước, thuốc đang dùng, giấy tờ, sạc dự phòng, khẩu trang. Phần còn lại xuống cốp, vì mở cốp giữa đường nghĩa là dừng cả xe.
• Áo khoác mỏng và một chiếc khăn. Điều hoà chỉnh chung cho cả xe, người ngồi hàng giữa luôn lạnh hơn hàng cuối, và ban đêm thì ai cũng lạnh hơn mình tưởng.
• Sạc dự phòng dung lượng lớn. Cổng sạc trên xe phải chia cho nhiều người, và vài đoạn giữa tuyến sóng yếu làm điện thoại tụt pin nhanh gấp đôi bình thường.
• Gối cổ. Trong cả danh sách này, đây là thứ đáng tiền nhất nếu bạn định ngủ trên xe — ngủ gật gục cổ suốt 14 giờ 30 phút là lý do phổ biến nhất khiến người ta tới nơi trong tình trạng đau vai gáy.
• Chia sẻ hành trình cho người ở nhà, nhất là chuyến đêm. Biển số và số tài xế bạn nhận trước giờ đón, chuyển tiếp cho một người là xong, mất mười giây.

Còn một thứ không mua được: chọn đúng giờ khởi hành theo nhịp ngủ của chính bạn. Người ngủ được trên xe thì đi chuyến đêm để tiết kiệm trọn một ngày. Người không ngủ được trên xe thì đừng cố, hãy đi chuyến sáng sớm và chấp nhận ngủ lại một đêm giữa đường — về tổng thời gian có mất thêm, nhưng bạn tới nơi trong trạng thái làm được việc.

An toàn và giấy tờ trên chặng dài

Xe kinh doanh vận tải hành khách bắt buộc phải có bảo hiểm trách nhiệm dân sự cho hành khách. Bạn có quyền hỏi và có quyền xem. Nhà xe nào lảng tránh đúng câu hỏi đó thì bạn nên dừng cuộc trao đổi ở ngay chỗ ấy, trước khi chuyển cọc.

Xe chạy hợp đồng phải có phù hiệu dán kính và danh sách hành khách kèm theo chuyến. Trên chặng dài qua nhiều tỉnh, đây chính là thứ bị kiểm tra thường xuyên nhất. Xe thiếu giấy thì chuyến của bạn dừng giữa đường, và không có cách xử lý nào nhanh cho tình huống đó.

Thiết bị giám sát hành trình ghi lại tốc độ và số giờ cầm lái, rồi đối chiếu với hai mốc luật định: không lái liên tục quá 4 giờ, và không quá 10 giờ trong một ngày. Nghe thì giống chuyện của nhà xe, nhưng nó bảo vệ bạn — đó là lý do một tài xế không thể vừa nhận cuốc 1.200 km, tức 21 giờ 45 phút lăn bánh, vừa hứa xong trong ngày. Khi ai đó hứa như vậy, thứ họ đang bán cho bạn là rủi ro.

Ba thứ bạn tự kiểm tra được trong 30 giây trước khi lên xe: biển số có khớp tin nhắn không, lốp còn gai hay đã mòn tới vạch, và dây an toàn ở hàng ghế của bạn có khoá được không. Ba việc đó loại được phần lớn rủi ro hiển nhiên mà không cần bạn biết gì về ô tô.

Không lên xe với tài xế có mùi rượu bia, kể cả khi bạn đang vội, kể cả khi anh ta nói uống từ hôm qua. Gọi tổng đài đổi xe. Phần chi phí phát sinh của việc đổi đó là của nhà xe, không phải của bạn, và bất kỳ nơi nào bắt khách chịu khoản đó thì bạn biết mình đang làm việc với ai.

Cuối cùng, thắt dây an toàn cả ở hàng ghế sau. Trên chặng dài tốc độ cao, đây là thứ rẻ nhất và có tác dụng nhất trong toàn bộ những gì bạn kiểm soát được suốt hành trình.

Những khoản dễ phát sinh, hỏi trước cho gọn

Chặng dài có nhiều chỗ để một báo giá đẹp trở thành một hoá đơn khác hẳn. Bảy khoản dưới đây là bảy chỗ đó:

• Chiều về rỗng — khoản lớn nhất và hay bị giấu nhất. Xe chạy 1.200 km trả bạn ở đầu kia rồi phải quay về, nếu không bắt được khách chiều ngược thì phần rỗng đó nằm trong giá bạn trả, thường là 30 đến 70%. Hỏi thẳng: giá này đã gồm chiều về chưa.
• Phí cầu đường và phà — trên trục bắc nam là khoản đáng kể chứ không phải tiền lẻ. Hỏi rõ ai trả, và nếu bạn trả thì có hoá đơn không.
• Ăn nghỉ của tài xế khi bạn giữ xe lại qua đêm ở đầu đến. Từ 300.000đ một đêm. Nếu bạn thả xe về ngay thì không có khoản này, nhưng lại có khoản chiều rỗng — hai thứ đó thay nhau chứ hiếm khi cùng biến mất.
• Giờ chờ tại điểm. Ba mươi phút đầu thường miễn phí, quá đó tính theo giờ. Khoản này hay phát sinh nhất khi khách bay tới muộn hoặc khi cả nhóm chưa tập hợp đủ.
• Điểm dừng ngoài lộ trình. Rẽ vào một chỗ cách đường chính 30 km là cộng thêm cả quãng đi lẫn quãng ra. Báo trước thì nó nằm trong giá, phát sinh giữa đường thì tính riêng.
• Phí ra vào một số khu vực: sân bay, một số khu du lịch, cảng và cửa khẩu thu theo lượt. Nhỏ, nhưng nên biết để không tranh cãi lúc xuống xe.
• Đổi lịch sát giờ. Trên chặng dài, tài xế đã từ chối các cuốc khác cho trọn hai ngày, nên đổi hoặc huỷ sát giờ có phí — và mức phí đó phải được ghi trong tin nhắn xác nhận từ đầu.

Cách hỏi gọn nhất chỉ gồm một câu: tổng số tiền tôi trả khi xuống xe là bao nhiêu, và gồm những gì. Câu trả lời phải là một con số kèm danh mục, không phải là "tuỳ phát sinh". Chúng tôi chốt con số đó bằng tin nhắn trước chuyến, để cả hai bên có cái mà đối chiếu thay vì nhớ lại một cuộc gọi.

Đặt chuyến đường dài cần báo những gì

Sáu thông tin, gọn trong một cuộc gọi: địa chỉ đón cụ thể, địa chỉ trả, ngày giờ khởi hành, số người, khối lượng hành lý, và có mốc giờ cứng ở đầu đến hay không.

Mốc giờ cứng là thứ quan trọng nhất mà khách hay quên nói. Có chuyến bay nối tiếp, có giờ nhận phòng, có đám cưới lúc 11 giờ. Nói ra thì chúng tôi lùi giờ xuất phát và chọn lộ trình khác. Không nói thì lịch được xếp theo thời gian trung bình, và thời gian trung bình thì có ngày trượt.

Chặng dài nên đặt trước ít nhất hai tới ba ngày. Không phải vì hết xe, mà vì xếp một chuyến 1.000 km là xếp trọn hai ngày công của tài xế và phải khớp với chiều quay đầu. Đặt sớm cho chúng tôi cơ hội tìm được khách chiều về, và phần tiết kiệm đó rơi thẳng vào giá của bạn — đây là chỗ hiếm hoi mà đặt sớm rẻ hơn thật chứ không phải lời khuyên cho có.

Chốt bằng văn bản. Sau cuộc gọi bạn nhận một tin nhắn ghi rõ lộ trình, loại xe, số tài xế, tổng tiền và các khoản có thể phát sinh. Giữ tin nhắn đó tới lúc kết thúc chuyến. Trên chặng dài đi qua hai ngày, trí nhớ của cả hai bên đều không đáng tin bằng một dòng chữ.

Huỷ và đổi: báo trước 24 giờ thì không mất phí. Huỷ sát giờ trên chặng dài có phí, vì tài xế đã từ chối các cuốc khác cho những ngày đó. Chúng tôi ghi rõ mức phí trong tin nhắn xác nhận ngay từ đầu, chứ không nói miệng rồi tính lại lúc bạn đang cần huỷ.

Thanh toán thì chuyển khoản một phần trước và phần còn lại khi xuống xe là cách phổ biến nhất. Trả trước toàn bộ cho một chuyến 1.700 km là điều chúng tôi không đề nghị, và bạn cũng không nên đồng ý với bất kỳ nhà xe nào yêu cầu như vậy.

Xe ghép vẫn có chỗ trên hành trình dài: chặng đầu và chặng cuối

Ngay cả khi phần dài nhất của hành trình đi bằng tàu hoặc máy bay, hai đầu vẫn là bài toán xe. Đó chính là chỗ xe ghép làm tốt nhất, và cũng là cách dùng đúng nhất của mạng lưới 1.050 tuyến phủ 63 tỉnh thành này.

Hình dung một hành trình thật: xe ghép đón bạn tại nhà, chạy ra sân bay hoặc ra ga — chặng này thường 30 tới 150 km và tính theo ghế. Bạn bay hoặc đi tàu phần dài. Ở đầu kia, một xe ghép khác đón bạn ngay tại nhà ga rồi đưa về tận địa chỉ, kể cả khi địa chỉ đó nằm ở một huyện cách sân bay hơn trăm ki-lô-mét.

Giá chặng sân bay nhỉnh hơn chặng liên tỉnh cùng cự ly khoảng 15%, và chúng tôi ghi con số đó ra thay vì trộn vào giá chung. Ba lý do: xe phải nằm chờ chuyến bay chứ không chạy được cuốc khác, phải trả phí ra vào khu đón trả, và giờ chạy do lịch bay quyết định chứ không do điều phối xếp cho tối ưu.

Cách ghép hai tầng này thường cho tổng thời gian ngắn nhất trên chặng trên 1.000 km, mà tổng tiền vẫn thấp hơn bao xe chạy thẳng. Nó cũng là câu trả lời thật cho câu hỏi "có xe ghép đi từ đây tới tận trong kia không" — có, nhưng ở dạng hai chặng ngắn kẹp lấy một chặng bay, chứ không phải một chiếc xe chạy suốt.

Còn nếu bạn vẫn muốn một chiếc xe chạy suốt, chúng tôi nhận — dưới dạng bao nguyên xe, có báo giá đầy đủ gồm chiều rỗng và tài xế thứ hai, và có nói trước rằng bạn sẽ ngồi trên xe lâu hơn nhiều so với mọi phương án khác. Cái chúng tôi không làm là gọi nó là xe ghép và bán cho bạn một chỗ ngồi trong một chuyến không tồn tại.

Hỏi đáp về đi đường dài khi xe ghép không tới được

Xe ghép chạy được xa nhất bao nhiêu ki-lô-mét?

Giới hạn không tính bằng ki-lô-mét mà tính bằng số bậc tỉnh lân cận: tối đa ba bậc. Quy ra cự ly thì phần lớn tuyến ghép nằm trong khoảng 60 đến 450 km, vài tuyến đặc biệt chạm 600 km. Xa hơn nữa thì không đủ khách cùng chiều để ghép, nên chuyến đó là bao xe chứ không phải xe ghép.

Vì sao không nhận ghép chặng Hà Nội – Quảng Bình?

Vì hai tỉnh cách nhau năm bậc, khoảng 495 km. Trong toàn bộ bảng từ khoá 55.320 lượt tìm một tháng, chặng này chỉ có 10 lượt — không đủ để có ngày nào gom được bốn người cùng chiều. Bạn có hai cách: bao nguyên xe 7 chỗ từ 2.500.000đ, hoặc nối chuyến qua Thanh Hoá với tổng khoảng 950.000đ một người.

Bao xe 7 chỗ chặng 600 km hết bao nhiêu?

Từ 2.800.000đ cho cả chiếc, tương đương 4.700đ/km và 11 giờ chạy. Mức đó là chiều đi, chưa gồm cầu đường, chưa gồm chiều về rỗng nếu xe không bắt được khách quay đầu. Chia cho bốn người là 700.000đ mỗi người, chia sáu người còn 470.000đ.

Nối chuyến có an toàn không, đồ đạc thì sao?

An toàn, nhưng phải đặt cả hành trình qua một đầu mối chứ đừng tự ghép hai chuyến rời. Đặt một lần thì hai tài xế có số của nhau, điểm giao được chọn ở chỗ có mái che và nhà vệ sinh, chặng một trễ thì chặng hai được báo trước. Khoảng chờ ở đầu mối lớn thường là 30 đến 90 phút. Đồ đạc bạn tự chuyển sang xe kia, nên nối chuyến chỉ hợp khi hành lý xách tay được: từ 3 kiện trở lên thì bao xe thẳng hợp lý hơn, chặng 600 km từ 2.800.000đ cho cả xe 7 chỗ.

Chặng 1.200 km đi hết bao lâu?

Khoảng 21 giờ 45 phút chạy, đã tính cả dừng nghỉ. Với hai tài xế thay nhau thì đi liền một mạch được. Với một tài xế thì bắt buộc có một đêm nghỉ giữa đường, tổng thành hai ngày, và tiền phòng của tài xế từ 300.000đ được tính vào chuyến.

Có bắt buộc phải hai tài xế không?

Bắt buộc khi hành trình vượt sức lái hợp pháp của một người trong một ngày: không quá 4 giờ liên tục và không quá 10 giờ một ngày. Thực tế là trên 800 km, hoặc trên 500 km nếu chạy xuyên đêm. Tài xế thứ hai làm giá đội thêm 15 đến 25%, và bạn nên hỏi rõ khoản này ngay lúc báo giá.

Chạy đêm có an toàn không?

Chạy đêm nhanh hơn ban ngày chừng một tới hai tiếng trên chặng 800 km vì đường vắng, nhưng khung 1 đến 4 giờ sáng là lúc người cầm lái buồn ngủ nhất. Nên chặng trên 500 km chạy đêm chúng tôi bố trí hai tài xế hoặc chia hành trình có một đêm nghỉ. Một tài xế chạy liền 15 tiếng xuyên đêm là việc chúng tôi từ chối nhận.

Xe dừng nghỉ mấy lần trên chặng dài?

Cứ 3 đến 4 tiếng chạy thì dừng 15 đến 20 phút, cộng một bữa ăn chính cho mỗi 8 tiếng đường. Chặng 800 km tức là ba tới bốn lần dừng. Thời gian 14 giờ 30 phút chúng tôi báo đã gồm hết các lần dừng này, không phải thời gian chạy thuần.

Đi sáu người chặng dài nên chọn xe gì?

Nếu chỉ cần một tài xế thì chiếc 7 chỗ vừa đủ. Nhưng chặng dài thường phải có tài xế thứ hai, mà người nghỉ nằm ngay hàng ghế cuối, nên trên thực tế sáu khách phải tính xe 16 chỗ. Chặng 800 km, xe 16 chỗ từ 4.850.000đ. Từ bảy khách trở lên thì một chiếc 16 chỗ luôn rẻ hơn hai chiếc 7 chỗ.

Bao xe có chở hàng kèm được không?

Được, khoang hành lý là của bạn. Chiếc 7 chỗ hạ hàng ghế cuối chứa được tương đương bốn tới năm vali lớn, chiếc 16 chỗ gấp đôi. Không nhận hàng cấm, hàng không giấy tờ nguồn gốc, chất dễ cháy nổ, động vật sống không lồng, và không nhận đồ nặng gây quá tải như vật liệu xây dựng hay máy móc. Đồ giá trị cao thì khai giá lúc đặt.

Giá bao xe đã gồm cầu đường chưa?

Tuỳ nơi, nên phải hỏi bằng đúng một câu: tổng số tiền tôi trả khi xuống xe là bao nhiêu và gồm những gì. Bốn khoản hay nằm ngoài báo giá là cầu đường và phà, chiều về rỗng, ăn nghỉ của tài xế khi bạn giữ xe qua đêm, và giờ chờ quá 30 phút. Chúng tôi chốt tổng số bằng tin nhắn trước chuyến.

Đặt trước bao lâu, huỷ thì mất gì?

Chặng trên 500 km nên đặt trước hai tới ba ngày, vì đó là hai ngày công của tài xế và cần khớp với chiều quay đầu — đặt sớm thì giá thường tốt hơn thật. Huỷ trước 24 giờ không mất phí; huỷ sát giờ có phí và mức phí đó được ghi sẵn trong tin nhắn xác nhận từ đầu.

Chặng dài thì ô tô hay tàu hoả rẻ hơn?

Đi một hoặc hai người thì tàu hoả rẻ hơn và đỡ mệt hơn: chặng 1.700 km vé khoang nằm khoảng 1,1 đến 1,7 triệu, đi hết 30 đến 33 giờ. Đi nhóm thì ô tô đảo ngược thế cờ, vì tiền chia đầu người còn vé tàu thì không. Ô tô cũng thắng khi bạn chở đồ cồng kềnh, có người không đi được máy bay, hoặc hai đầu hành trình đều nằm xa ga và xa sân bay.